ذهن مىشوند يعنى در ذهن حلول مىكنند بعضى گويند اشباح اشياء منطبع در ذهن مىشوند بعضى گويند صور اشياء حال در ذهن مىشوند بعضى گويند ذهن صور را صادر مىكند يعنى مىسازد و عقايد و آراى ديگر . صدرا در مقام بيان نظر و عقيدهء خود گويد . « 1 » 1 - وجود امر خارجى بوده و مجعول بالذات است و آن هم داراى مراتبى است و هر مرتبتى آثار و خواص مخصوص دارد مناسب با آن مرتبت . وجود ذهنى هم طورى از وجود است كه نه فاعل است و نه منفعل و نه محرك است و نه متحرك . 2 - خداى متعال نفس انسان را طورى آفريده است كه مىتواند خود خالق و آفريننده باشد و صور مجرده و ماديهء بيافريند زيرا نفس از سنخ ملكوت است و ملكوتيان را اقتدار خلق و آفرينندگى هست و مىتوانند صور قائمهء به ذات و مجرده را بيافرينند و ابداع كنند و مىتوانند صورى كه قائم به ماده‌اند خلق كنند . و هر صورتى كه صادر از نفس و فاعل ديگرى باشد حصول آن بعينه حصول براى فاعلش مىباشد و شرط حصول چيزى براى چيز ديگر حصول در آن نيست و چه بسا امرى كه حاصل براى چيزى باشد بدون قيام آن چيز بدان به نحو حصول و وصف . چنان كه صور تمام موجودات حاصل براى ذات حق است بدون قيام و حلول آن‌ها در ذات حق . « 2 » 3 - خداى متعال نفس انسان را طورى آفريده است كه او را عالم خاصى باشد كه در آن عالم كليه موجودات از جواهر و اعراض مفارقه و ماديه و افلاك ، متحركه و ساكنه و عناصر و مركبات هست و نفس آن‌ها را مشاهده مىكند به نفس حصول آن‌ها براى نفس نه به حصول ديگرى براى آن و بالأخره خدا نفس انسان را آفريده است كه مثال و نمونهء ذات و صفات و افعال خود باشد او را ممكن است كه هر چه بخواهد در آن مىآفريند و لكن نفس با اين كه از سنخ ملكوت است مع ذلك ضيعفة الوجود است و از اين جهت است كه آثار مترتبهء بر مخلوقات نفس در غايت ضعف است و آن چه را نفس مىآفريند اشباح و اظلال موجودات خارجيه است . و اگر چه ماهيات در هر دو نحو از وجود محفوظاند لكن آثار مترتبهء بر موجودات و مخلوقات نفس غير از آثار مترتبهء بر موجودات خارجى صادر از حق است مگر بعضى از اولياء اللَّه كه از جهت شدت اتصال نفس آن به عالم قدس مىتوانند با قوت نفسانى خود امورى را كه آثار خارجى بر آن‌ها مترتب باشد ايجاد كنند و بيافرينند . و بالجمله موجودات و مخلوقات نفس را به نام وجود ذهنى مىنامند كه صادر از نفس است و آثارى بر آن‌ها مترتب نيست مگر آثار ضعيف خاص و آن موجوداتى كه آثار بر آن‌ها مترتب است به نام موجود خارجى ناميده مىشوند . و بنابر اين صدرا تمام عقايد و آرايى كه در مورد وجود ذهنى اظهار شده است مردود مىداند و موجودات ذهنى را مخلوق ذهن مىداند كه صرفا آفريده شده ذهن‌اند و شبيه و مثال موجودات عينىاند .

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 1 ، صص 263 به بعد . ( 2 ) همان ، صص 263 ، 268 .